Hiện tại, câu trả lời cho những biểu hiện thích phá phách, hay bắt chước của trẻ từ 1 – 6 tuổi có thể chưa được hiểu rõ một cách toàn diện, nhưng một số nghiên cứu về não bộ, giáo dục và hành vi trẻ nhỏ có thể trả lời một phần gọi là “Young children’s strategies for learning”

SỰ LIÊN HỆ GIỮA THÍCH KHÁM PHÁ, BẮT CHƯỚC & SỰ THÔNG MINH SÁNG TẠO

Không phủ nhận nhiều nhà phát minh sáng tạo trên thế giới này đều là những bạn nhỏ quậy và thích khám phá lúc thuở nhỏ. Phải chăng đó thuộc về tính cách của sự thông minh
Thực tế, GS. Lindahl M. và cộng sự đã cho thấy chiến lược học hỏi của một đứa trẻ kể từ khi phát triển nhận thức độc lập, cơ bản ở một độ tuổi nhất định. Họ gọi là “chiến lược” bởi nó được lập trình để vượt qua các thử thách, mà chính não bộ “cài nên” cho các bé

Có những giai đoạn trẻ tự nhiên sợ sệt, ngại tiếp xúc với người lạ, không thích nói dạ vâng với ai. Đó là một phần của chuyển tiếp trong sự phát triển nhận thức độc lập

SỰ BẮT CHƯỚC CÓ CHỦ ĐÍCH

Bắt chước là một chiến lược “khôn ngoan” được cài sẵn để trẻ hiểu quá trình và sự việc

Trẻ thích bắt chước cái mà bạn làm. Bé thích lặp lại những hành động đó đến khi bạn phải cáu gắt lên. Bé không quan tâm liệu bạn như thế nào, mà bé quan tâm liệu hành động đó sẽ gây bao nhiêu cảm xúc lên bạn. Ví dụ, bé có thể nhận thấy được: Lúc bạn ngạc nhiên, lúc bạn vui cười khi bé tự nhiên bắt chước được mình, lúc bạn “chán nản” sao con cứ làm hoài, lúc bạn bực mình, lúc bạn sợ hãi khi điều con làm quá nguy hiểm. Đó là những chuỗi cảm xúc có ý nghĩa với bé. Bạn sẽ không thấy có ý nghĩa gì, nhưng với bé sẽ đọc rất tốt điều gì làm bé có cảm xúc tốt nhất

SÁNG TẠO ĐỂ HIỂU RÕ MỤC ĐÍCH VẤN ĐỀ

Có bao giờ bạn hỏi bé với câu hỏi: Chiếc lá này màu gì? bé có lúc sẽ trả lời bạn “là màu xanh”, cũng có khi trả lời “màu đỏ mà”, có khi lại nói “không biết”. Đúng là không ai đoán được chuyện gì xảy ra với một đứa trẻ từ 2 – 5 tuổi. Bé sẽ thường sáng tạo câu trả lời của mình theo cách bé muốn hay đã từng nghe ai nói đến. Những trò chơi hay những bức vẽ cũng sẽ được bé sáng tạo. Dễ nhìn thấy rõ nhất là khi 2 bé trạc tuổi nhau chơi cùng nhau. Đứa trẻ này sẽ nói luyên thuyên, đứa trẻ khác cũng chỉ trỏ đủ thứ

Mục đích của sáng tạo là khẳng định những cái bé biết qua đọc nhiều lần suy nghĩ của người chăm sóc, và hơn hết bé tìm ra được những khái niệm gọi là “tương phản”. Khái niệm hơi trừu tượng, nhưng với trẻ không hề trừu tượng vì tất cả đều được bé biến thành những hành động và câu hỏi liên quan

KHUYẾN KHÍCH SỰ SÁNG TẠO CỦA TRẺ TRƯỚC 5 TUỔI LÀ ĐIỀU NÊN LÀM

Nhiều cha mẹ cố gắng sửa khi con nói sai hoặc la mắng con làm không đúng, cố uốn nắn theo câu trả lời mà chính bạn cho là đúng. Điều này chỉ đúng với người lớn chúng ta hoặc trẻ từ 5 tuổi trở lên, nhưng sẽ bất lực với những trẻ cần quá nhiều thứ học hỏi như những đứa trẻ trước 5 tuổi

Điều cha mẹ cần làm là hiểu và đừng quá thất vọng tại sao con lúc trả lời đúng, lúc trả lời không đúng. Thay vì thể hiện thái độ, bạn có thể tạo những tình huống thực tế để trẻ có trải nghiệm bắt chước. Không phải ngẫu nhiên, 2 chuỗi hành động “bắt chước” và “sáng tạo” lại đi chung với nhau, vì đều là một quy trình “làm sự thay đổi”

NHỮNG THÁI ĐỘ CHA MẸ NÊN BIẾT KHI XỬ SỰ VỚI TRẺ QUÁ THÍCH KHÁM PHÁ

  • Dành thời gian cùng con khám phá. Có bạn sẽ vui hơn cho bé, và bé cũng bớt nghịch hơn khi không có bạn nghịch cùng. Hiệu ứng này khá tốt với các bé quá thích nghịch ngợm khắp nhà
  • Nên cất những dụng cụ, thuốc, dung dịch hóa chất trong những tủ đựng có khóa và khóa cẩn thận khi nhà có trẻ từ 2,5 – 4 tuổi. Độ tuổi này là trẻ thích bắt chước và khám phá nhất
  • Giải thích chuỗi hành động khi bạn làm là cách làm trẻ giảm bớt các bắt chước không ý nghĩa, mà tập trung bắt chước những việc có ý nghĩa cho hành động “sáng tạo” phía sau. VD, khi bạn uống thuốc thì nói là mẹ bệnh mẹ phải uống thuốc, thuốc không được uống khi con không bị bệnh, khi con thấy có viên này rơi trong nhà thì mang lại cho mẹ cất. Đơn giản chỉ giải thích cho bé như vậy về quy trình mẹ uống thuốc. Trẻ sẽ bỏ bớt những bắt chước không cần thiết về việc làm sao lấy viên thuốc để thử làm giống mẹ. Mà bé sẽ cố gắng nhận dạng cái gì “xấu” cho bé khi không có mẹ đồng ý
  • Dẫn bé đi công viên, bảo tàng, nhà sách vào mỗi cuối tuần để bé nhìn mọi người ứng xử nơi công cộng để phát triển 2 quy trình bắt chước và sáng tạo. Nếu chỉ bắt chước ở bạn, bé rất dễ theo lối mòn, hãy để bé có sự sáng tạo hơn ở những tình huống khác nhau. Một nghiên cứu đo sóng não thông qua thay đổi nồng độ oxy để biết sự hứng thú khác nhau của những bé 2 – 3 tuổi ở cùng 1 tình huống (đi bậc thang 5 bước), nhưng 2 môi trường khác (ở nhà và ngoài công viên). Kết quả là sự hứng thú khi đi bậc thang 5 bước ở công viên cao hơn ở nhà. Nhưng cả hai hoạt động đều làm trẻ hứng thú

Note:
Lindahl M. et al. (2002) Imitation and Variation: reflections on toddlers’ strategies for learning. Scandinavian Journal of Educational Research, 46 (1), 25-45